मानव सभ्यताको इतिहास हेर्दा ध्यान (Meditation), योग (Yoga), प्रार्थना, आत्मचिन्तन र आध्यात्मिक साधनाले केवल धार्मिक अभ्यासको मात्र प्रतिनिधित्व गरेका छैनन्; यिनले मानव जीवनलाई अनुशासित, करुणामय, संयमित र उत्तरदायी बनाउने दीर्घकालीन सांस्कृतिक अभ्यासका रूपमा पनि काम गरेका छन्। आज विज्ञान र मनोविज्ञानले समेत ध्यान र योगले मानसिक स्वास्थ्य, भावनात्मक सन्तुलन, तनाव व्यवस्थापन, आत्मनियन्त्रण तथा सकारात्मक सामाजिक व्यवहारमा उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याउने तथ्यलाई स्वीकार गरेको छ।

विशेषतः संयुक्त राष्ट्रसंघले २१ जुनलाई अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस (International Day of Yoga) का रूपमा मनाउने निर्णय (सन् २०१४) गरेपछि योगलाई विश्व स्वास्थ्य, शान्ति र दिगो विकाससँग जोडेर हेर्ने प्रवृत्ति अझ सुदृढ भएको छ।

विश्वका प्रायः सबै धर्म, दर्शन र सभ्यताहरूले आत्मशुद्धि, आत्मबोध तथा मानव कल्याणलाई कुनै न कुनै रूपमा आफ्नो मूल उद्देश्य मानेका छन्। हिन्दू दर्शनमा योग र ध्यान, बौद्ध दर्शनमा विपश्यना र समथ, इस्लाममा जिक्र (Dhikr) तथा सूफी साधना, ईसाई परम्परामा मौन प्रार्थना (Contemplative Prayer), यहुदी परम्परामा ध्यान, जैन र सिख धर्मका आध्यात्मिक अभ्यासहरूसबैले आत्मअनुशासन, नैतिक जीवन र आन्तरिक शान्तिलाई उच्च महत्व दिएका छन्। अभ्यासका स्वरूप फरक भए पनि उनीहरूको साझा उद्देश्य मानव चेतनाको उन्नयन र समाजमा सद्भाव प्रवर्द्धन गर्नु हो।

हिन्दू परम्परामा मोक्ष, बौद्ध दर्शनमा निर्वाण, जैन दर्शनमा कैवल्य तथा अन्य धार्मिक परम्पराहरूमा आत्मिक मुक्ति वा ईश्वरसँगको निकटताको अवधारणा पाइन्छ। यी अवधारणाहरूले मानिसलाई लोभ, मोह, क्रोध, द्वेष, हिंसा र अहङ्कारबाट मुक्त भई नैतिक जीवनतर्फ उन्मुख हुन प्रेरित गर्छन्। ज्योतिषशास्त्रमा समेत द्वादश भावलाई 'मोक्ष भाव'का रूपमा व्याख्या गरिएको पाइन्छ, जसले मानव जीवनको अन्तिम लक्ष्य आध्यात्मिक उन्नयनसँग जोडिएको सांस्कृतिक विश्वासलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।

नेपाल बुद्ध जन्मेको भूमि मात्र होइन, विविध आध्यात्मिक परम्पराहरूको साझा भूमि पनि हो। यहाँ विपश्यना केन्द्र, जीवन विज्ञान, आर्ट अफ लिभिङ, योग आश्रम, ओशो साधना केन्द्र तथा अन्य आध्यात्मिक संस्थाहरूले हजारौँ नागरिकलाई ध्यान, योग र आत्मचिन्तनका अभ्यासमा सहभागी गराउँदै आएका छन्। यी संस्थाहरूको मूल उद्देश्य कुनै राजनीतिक शक्ति निर्माण गर्नु होइन; बरु नैतिक, अनुशासित, करुणामय, उत्तरदायी र समतामूलक नागरिक निर्माण गर्नु हो।

विद्यालय र विश्वविद्यालयमा जीवनोपयोगी शिक्षा, ध्यान र योगका आधारभूत अभ्यास समावेश गर्ने, निजामती कर्मचारी, सुरक्षाकर्मी, शिक्षक तथा युवा लक्षित स्वैच्छिक ध्यान कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, समुदायस्तरमा मानसिक स्वास्थ्य र सकारात्मक जीवनशैली प्रवर्द्धन गर्ने तथा निजी क्षेत्रको सामाजिक उत्तरदायित्व (CSR) मार्फत यस्ता कार्यक्रम विस्तार गर्ने नीति प्रभावकारी हुन सक्छ।

आज विश्वभर बढ्दो मानसिक तनाव, सामाजिक विभाजन, हिंसा, भ्रष्टाचार, असहिष्णुता र उपभोक्तावादी संस्कृतिका बीच ध्यान र योगको महत्व झन् बढ्दै गएको छ। यस सन्दर्भमा संयुक्त राष्ट्रसंघले पनि योग र ध्यानको सकारात्मक योगदानलाई विभिन्न माध्यमबाट स्वीकार गरेको छ। विशेषतः संयुक्त राष्ट्रसंघले २१ जुनलाई अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस (International Day of Yoga) का रूपमा मनाउने निर्णय (सन् २०१४) गरेपछि योगलाई विश्व स्वास्थ्य, शान्ति र दिगो विकाससँग जोडेर हेर्ने प्रवृत्ति अझ सुदृढ भएको छ।

तर ध्यान र योगलाई केवल व्यक्तिगत मोक्ष वा मानसिक शान्तिमा सीमित राख्नु पर्याप्त हुँदैन। यदि यी अभ्यासहरूले व्यक्तिलाई नैतिक, जिम्मेवार, अनुशासित र करुणामय नागरिक बनाउँछन् भने त्यही नागरिकबाट सुशासन, सामाजिक न्याय, उत्तरदायी नेतृत्व र लोककल्याणकारी राज्य निर्माणको आधार तयार हुन सक्छ। यही अर्थमा ध्यान र योग स्वराजको एउटा सांस्कृतिक तथा नैतिक आधार बन्न सक्छ।

यहाँ 'स्वराज' भन्नाले केवल राजनीतिक स्वतन्त्रता होइन; आत्मअनुशासन, नैतिक नेतृत्व, नागरिक उत्तरदायित्व, सुशासन, सामाजिक न्याय र सार्वजनिक हितलाई केन्द्रमा राख्ने शासन प्रणालीलाई बुझ्नुपर्छ। महात्मा गान्धीले स्वराजलाई बाह्य शासनभन्दा पहिले व्यक्तिको आत्मशासनसँग जोडेर व्याख्या गरेका थिए। जब नागरिक स्वयं अनुशासित, जिम्मेवार र नैतिक बन्छन्, तब लोकतन्त्र पनि गुणस्तरीय बन्छ।

यस सन्दर्भमा नेपाल सरकारले ध्यान, योग र मानसिक स्वास्थ्यलाई राष्ट्रिय मानव विकास नीतिसँग जोडेर दीर्घकालीन कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्छ। विद्यालय र विश्वविद्यालयमा जीवनोपयोगी शिक्षा, ध्यान र योगका आधारभूत अभ्यास समावेश गर्ने, निजामती कर्मचारी, सुरक्षाकर्मी, शिक्षक तथा युवा लक्षित स्वैच्छिक ध्यान कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, समुदायस्तरमा मानसिक स्वास्थ्य र सकारात्मक जीवनशैली प्रवर्द्धन गर्ने तथा निजी क्षेत्रको सामाजिक उत्तरदायित्व (CSR) मार्फत यस्ता कार्यक्रम विस्तार गर्ने नीति प्रभावकारी हुन सक्छ।

लेखक स्वयंले धम्मशृङ्ग विपश्यना केन्द्रमा १० दिने मौन साधनामा सहभागी हुँदा विभिन्न उमेर, पेशा र सामाजिक पृष्ठभूमिका सयौँ सहभागीहरू एउटै उद्देश्य आत्मपरिवर्तन र आत्मअनुशासनका लागि समर्पित भएको अनुभव गरेका थिए। विशेष गरी युवा पुस्ताको उल्लेखनीय सहभागिताले नेपालमा सकारात्मक परिवर्तनको ठूलो सम्भावना रहेको अनुभूति गराएको थियो।

यद्यपि, ध्यान र योगलाई कुनै जादुई उपाय वा राज्य सञ्चालनको एकमात्र समाधानका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन। सुशासनका लागि प्रभावकारी संस्था, विधिको शासन, पारदर्शिता, शिक्षा, रोजगारी, आर्थिक अवसर र उत्तरदायी राजनीतिक नेतृत्व पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। तर यस्ता संस्थागत सुधारलाई सफल बनाउन नैतिक र जिम्मेवार नागरिक अपरिहार्य हुन्छन्, र त्यस्तो नागरिक निर्माणमा ध्यान, योग तथा आत्मचिन्तनले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।

अन्ततः, समृद्ध, शान्त, समावेशी र लोककल्याणकारी नेपालको परिकल्पना केवल संविधान, नीति वा कानुनले मात्र पूरा गर्न सक्दैन। त्यसका लागि नैतिक चेतना, आत्मअनुशासन, करुणा, सहिष्णुता र सार्वजनिक उत्तरदायित्व भएका नागरिक आवश्यक हुन्छन्। ध्यान र योगले यिनै गुणहरूको विकास गर्न सक्ने भएकाले यी अभ्यासहरू व्यक्तिगत आध्यात्मिक यात्राका माध्यम मात्र नभई राष्ट्र निर्माणका नैतिक आधार पनि बन्न सक्छन्। जब नागरिकको चेतना परिवर्तन हुन्छ, तब समाज परिवर्तन हुन्छ; समाज परिवर्तन हुँदा राज्य पनि स्वाभाविक रूपमा लोककल्याणकारी र उत्तरदायी बन्छ। यही नै स्वराजको सार हो।