पुस्तक :           There Is a Beautiful Courtyard in Patan
लेखन/अनुसन्धान :     अनिल चित्रकार, रोशन बज्राचार्य र सुनिल पाण्डे
प्रकाशक :   पाटन सङ्ग्रहालय
भाषा :   अंग्रेजी
पृष्ठ :       १५२
स्वरूप : कफी–टेबल पुस्तक

पाटनलाई बुझ्नु भनेको केवल एउटा प्राचीन दरबार, केही मन्दिर वा कलात्मक मूर्तिहरूलाई बुझ्नु होइन। पाटन एउटा यस्तो जीवित सांस्कृतिक भूगोल हो, जहाँ ढुङ्गा, काठ, धातु, इँटा, पानी, आँगन र गल्लीहरूले इतिहास बोल्छन्; जहाँ धर्म र कला एकअर्कामा मिसिन्छन्; जहाँ राजसत्ता र समुदायबीचको सम्बन्ध वास्तुकलामा अभिव्यक्त हुन्छ; र जहाँ प्राचीन इन्जिनियरिङ ज्ञान आज पनि हिटीको पानीमा बाँचिरहेको छ। यही बहुआयामिक पाटनलाई क्यामेराको आँखाबाट हेर्ने र अक्षरको सहाराले बुझ्ने एउटा सुन्दर प्रयास हो: There Is a Beautiful Courtyard in Patan।

अझ रोचक त उनको जीवनको उत्तरार्ध हो। करिब ४० वर्ष शासन गरेपछि उनले आफ्ना छोरा श्रीनिवास मल्ललाई सत्ता हस्तान्तरण गरी दरबारको पूर्वतर्फको भण्डारखाल क्षेत्रमा योगीको जीवन बिताएको प्रसङ्ग पुस्तकमा उल्लेख छ। करिब २६ रोपनी क्षेत्रमा फैलिएको उक्त क्षेत्र पाटनको सांस्कृतिक भूगोलको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो।

सम्पदाविद् तथा सम्पदा अभियन्ता अनिल चित्रकारको नेतृत्वमा तयार भएको यो पुस्तक पाटन सङ्ग्रहालयद्वारा प्रकाशित १५२ पृष्ठको अंग्रेजी भाषाको कफी–टेबल पुस्तक हो। रोशन बज्राचार्य, सुनिल पाण्डे र अनिल चित्रकारको अनुसन्धान तथा संयुक्त लेखनमा तयार भएको पुस्तकमा लेखन नेतृत्व चित्रकारले गरेका छन्। अजय महर्जन, सिद्धार्थ महर्जन, सानु राज महर्जन, यज्ञलाल ज्ञवाली र जेमेश केसीका तस्बिरले यसको दृश्य–भाषालाई जीवन्त बनाएका छन्।

पुस्तकको पहिलो प्रभाव नै यसको शीर्षकले पार्छ There Is a Beautiful Courtyard in Patan ( कला, सम्पदा, इतिहास र संरक्षणको दृश्य–यात्रा ) । शीर्षकले एउटा आँगनलाई मात्र संकेत गरेको जस्तो लागे पनि वास्तवमा त्यो आँगन पाटनको सम्पूर्ण सांस्कृतिक संसारमा प्रवेश गर्ने प्रतीकात्मक ढोका हो। पुस्तकका पृष्ठ पल्टाउँदै जाँदा पाठकलाई महसुस हुन्छ—पाटनको एउटा आँगनभित्रै एउटा सभ्यता अटेको छ।

अक्षरभन्दा चित्र बोल्ने पुस्तक

यो पुस्तक परम्परागत अर्थमा लामो पाठ भएको इतिहास–ग्रन्थ होइन। यहाँ अक्षरको भूमिका मुख्यतः तस्बिरलाई अर्थ दिने क्याप्सन र छोटा व्याख्यामा सीमित छ। पुस्तकको वास्तविक कथाकार भने फोटोग्राफी हो।

पाटन दरबार क्षेत्रका कलात्मक सम्पदालाई विभिन्न कोण, प्रकाश, फ्रेम र दृश्य–संरचनाबाट प्रस्तुत गरिएका तस्बिरले पाठकलाई केवल सूचना दिँदैनन्, उनीहरूलाई सम्पदाको सौन्दर्यसँग भावनात्मक रूपमा जोड्छन्। कतिपय तस्बिरले मूर्तिको सूक्ष्म कलाकृति देखाउँछन् भने कतिपयले सम्पूर्ण वास्तु–परिसरको भव्यता प्रस्तुत गर्छन्। यसले पुस्तकलाई दस्तावेज र सौन्दर्य–कृतिको बीचमा उभ्याएको छ।

फोटोको गुणस्तर, डिजाइन, पृष्ठ–सज्जा र क्याप्सन लेखनमा गरिएको मेहनत पनि प्रशंसनीय छ। कफी–टेबल पुस्तकका रूपमा यसको प्रस्तुति आकर्षक छ, तर यसको आकर्षण केवल ‘सुन्दर फोटो’मा सीमित छैन। तस्वीरहरूले पाटनका सम्पदालाई नयाँ कोणबाट हेर्न बाध्य बनाउँछन्।  यस अर्थमा यो हेर्ने पुस्तक मात्र होइन, हेर्न सिकाउने पुस्तक हो।

सात खण्डमा पाटनको दृश्य–कथा

पुस्तकको मूल सामग्री सात खण्डमा विभाजित छ। प्रत्येक खण्डले पाटनको फरक आयामलाई समात्छ र क्रमशः पाठकलाई यसको कला, इतिहास, राजसत्ता, वास्तुकला, प्रविधि र संरक्षणको संसारतर्फ लैजान्छ।

पहिलो खण्डमा पाटन दरबार स्क्वायरको सौन्दर्य र विशेषतः सुन्दरी चोकलाई केन्द्रमा राखिएको छ। सुन्दरी चोक यहाँ एउटा दरबारी आँगनभन्दा बढी पाटनको कलात्मक उत्कृष्टताको प्रतीकका रूपमा देखिन्छ।

दोस्रो खण्डले पाटनका कलात्मक सम्पदालाई अद्भुत विरासतका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। मूर्तिकला, वास्तुकला र धार्मिक कलाभित्र रहेका सौन्दर्य तथा सांस्कृतिक अर्थलाई तस्बिर र संक्षिप्त विवरणमार्फत उजागर गरिएको छ।

तेस्रो खण्डले पाटनलाई सत्रौँ शताब्दीको काठमाडौं उपत्यका र त्यसबेलाको विश्व–परिवेशसँग जोडेर हेर्छ। यसले पाटनको विकासलाई स्थानीय इतिहासमा मात्र सीमित नराखी तत्कालीन व्यापक ऐतिहासिक सन्दर्भमा बुझ्ने अवसर दिन्छ।

चौथो खण्डको केन्द्रमा छन्, सिद्धिनरसिंह मल्ल। पाटनका प्रख्यात र वैभवशाली राजाका रूपमा उनको व्यक्तित्वलाई सक्षम नेतृत्व, दूरदृष्टि र सिर्जनशील शासनसँग जोडेर प्रस्तुत गरिएको छ। उनको शासनकालमा सिर्जना भएका वा विकास भएका सम्पदालाई पनि यसै सन्दर्भमा व्याख्या गरिएको छ।

पाँचौँ खण्ड पाटनको अद्वितीय काष्ठकलाको वैभवमा केन्द्रित छ। काठमा गरिएको सूक्ष्म कलाकारीले तत्कालीन कलाकार तथा शिल्पीको प्राविधिक दक्षता, कल्पनाशक्ति र सौन्दर्यबोधको उच्च स्तरलाई प्रमाणित गर्छ।

छैटौँ खण्डको सदावहार उत्कृष्टता  ले विगतको गौरवलाई वर्तमानको संरक्षण–दायित्वसँग जोड्छ। विशेषतः जलवायु परिवर्तनलगायतका समकालीन चुनौतीले सम्पदामा पार्न सक्ने प्रभावतर्फ ध्यानाकर्षण गराउँदै संरक्षणमा सावधानी र सामूहिक जिम्मेवारीको आवश्यकता औँल्याइएको छ।

सातौँ खण्डमा सुन्दरी चोक र नेपाललाई केन्द्रमा राखेर दृश्य सामग्री प्रस्तुत गरिएको छ, जसले पुस्तकको दृश्य–यात्रालाई थप व्यापक बनाउँछ।

सुन्दरी चोक : एउटा आँगनभित्रको सभ्यता

पुस्तकको सबैभन्दा आकर्षक पक्षमध्ये एक सुन्दरी चोक र त्यससँग जोडिएका कलात्मक तथा प्राविधिक पक्षको प्रस्तुति हो। सुन्दरी चोकलाई केवल दरबारको एउटा भागका रूपमा नहेरी त्यसमा समाहित धार्मिक प्रतीक, मूर्तिकला, जलप्रणाली र वास्तु–चेतनाको समष्टिका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

विशेषतः यहाँको टुसा हिटीले पुस्तकलाई एउटा गहिरो अध्ययनात्मक आयाम दिन्छ। पुस्तकमा सन् १६४७ मा सिद्धिनरसिंह मल्लको समयमा निर्मित यस हिटीमा तान्त्रिक परम्परासँग सम्बन्धित ७८ देवी–देवताका प्रतिमाहरू रहेको उल्लेख गरिएको छ। ती प्रतिमाहरूका नाम, आइकोनोग्राफी तथा अवस्थिति चित्रसहित प्रस्तुत गरिनु पुस्तकको महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो।

यस प्रकारको विवरणले पुस्तकलाई सामान्य पर्यटक–गाइडभन्दा माथि उठाउँछ। पुरातत्त्व, कला–इतिहास, धार्मिक अध्ययन, वास्तुकला र सम्पदा संरक्षणका विद्यार्थी तथा अनुसन्धानकर्ताका लागि पनि यसले उपयोगी सन्दर्भ सामग्रीको भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ।

पुस्तकको पृष्ठ ७० मा उल्लेख भएअनुसार सिद्धिनरसिंह मल्लले पाटनका जनताका लागि २,४०० भन्दा बढी घर निर्माण गरिदिएको प्रसङ्ग आउँछ। यो तथ्यले उनको शासनलाई दरबार र राजकीय संरचनाभन्दा बाहिर जनजीवनसँग जोडेर हेर्ने सम्भावना खोल्छ।

अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, पुस्तकले हिन्दू तथा बौद्ध देवी–देवतासँग सम्बन्धित विश्वास, प्रतीक र कलात्मक अभिव्यक्तिलाई दृश्य सामग्रीसँग जोडेको छ। यसले पाटनको धार्मिक सहअस्तित्व र सांस्कृतिक बहुलताको एउटा झलक प्रस्तुत गर्छ।

सिद्धिनरसिंह मल्ल : राजसत्तादेखि वैराग्यसम्म

पुस्तकले सिद्धिनरसिंह मल्ललाई केवल दरबार निर्माण गर्ने राजा वा कलाका संरक्षकका रूपमा प्रस्तुत गरेको छैन; उनको व्यक्तित्वमा रहेको जनसम्बन्ध, धार्मिक चेतना र सत्ता–त्यागको पक्षलाई समेत रोचक ढङ्गले उठाएको छ।

पुस्तकको पृष्ठ ७० मा उल्लेख भएअनुसार सिद्धिनरसिंह मल्लले पाटनका जनताका लागि २,४०० भन्दा बढी घर निर्माण गरिदिएको प्रसङ्ग आउँछ। यो तथ्यले उनको शासनलाई दरबार र राजकीय संरचनाभन्दा बाहिर जनजीवनसँग जोडेर हेर्ने सम्भावना खोल्छ।

त्यस्तै, भारतका केही धार्मिक स्थलहरूको करिब दुई वर्ष लामो तीर्थयात्राबाट उनी प्रभावित भएको र त्यसको प्रभाव पाटनका केही धार्मिक तथा कलात्मक संरचनामा परेको हुन सक्ने पुस्तकको प्रस्तुति रोचक छ। यस्ता प्रसङ्गले पाटनको कला स्थानीय सिर्जनशीलतामात्र नभई बाह्य सांस्कृतिक सम्पर्क र आदानप्रदानसँग पनि सम्बन्धित थियो भन्ने प्रश्न उठाउँछ।

अझ रोचक त उनको जीवनको उत्तरार्ध हो। करिब ४० वर्ष शासन गरेपछि उनले आफ्ना छोरा श्रीनिवास मल्ललाई सत्ता हस्तान्तरण गरी दरबारको पूर्वतर्फको भण्डारखाल क्षेत्रमा योगीको जीवन बिताएको प्रसङ्ग पुस्तकमा उल्लेख छ। करिब २६ रोपनी क्षेत्रमा फैलिएको उक्त क्षेत्र पाटनको सांस्कृतिक भूगोलको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो।

राजसत्ताको शिखरमा पुगेको व्यक्तिले सत्ता हस्तान्तरण गरेर आध्यात्मिक जीवन रोज्नु आफैँमा इतिहास, दर्शन र राजनीतिक संस्कृतिको अध्ययनका लागि रोचक विषय हो। पुस्तकले यसलाई विस्तृत राजनीतिक विश्लेषणमा नलगिए पनि पाठकलाई थप जिज्ञासातर्फ भने अवश्य डोर्‍याउँछ।

हिटी : जहाँ पानीसँगै, इन्जिनियरिङको इतिहास पनि बग्छ

पाटनको हिटीलाई केवल पानीको स्रोतका रूपमा हेर्नु यसको अर्थलाई अत्यन्त सीमित गर्नु हो। हिटी पाटनको धार्मिक जीवन, सामाजिक संरचना, वास्तुकला र प्राचीन इन्जिनियरिङ ज्ञानको संगम हो।

सुन्दरी चोकको हिटीसँग सम्बन्धित पानी आपूर्ति, सञ्चय र पुनर्भरण प्रणालीका प्रसङ्गले तत्कालीन समाजमा जलव्यवस्थापनसम्बन्धी उन्नत ज्ञान रहेको देखाउँछ। सन् १६४९ मा निर्माण गरिएको यस संरचनासँग जोडिएका पानी व्यवस्थापनका पक्षले पाटनको वास्तुकला केवल सौन्दर्य प्रदर्शनका लागि थिएन भन्ने प्रमाणित गर्छ। यसरी पुस्तकले एउटा महत्त्वपूर्ण दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ : सम्पदा केवल मूर्ति र भवन होइन; सम्पदा ज्ञान प्रणाली पनि हो।

हिटीमा देखिने ढुङ्गे कलाले सौन्दर्य बताउँछ, पानीको प्रवाहले इन्जिनियरिङ बताउँछ, त्यससँग जोडिएका धार्मिक प्रतीकले विश्वास बताउँछन् र त्यसको सामुदायिक प्रयोगले सामाजिक सम्बन्ध बताउँछ। एउटा हिटीभित्रै सभ्यताको बहुआयामिक इतिहास भेटिन्छ।

संरक्षणको प्रश्न : सुन्दरता बचाउने कि जीवन्तता ?

पुस्तकको संरक्षणसम्बन्धी दृष्टिकोण पनि विशेष उल्लेखयोग्य छ। यसले पाटनका सम्पदालाई अतीतको गौरवका रूपमा मात्र प्रस्तुत गर्दैन; तिनको भविष्यबारे पनि प्रश्न उठाउँछ।

जलवायु परिवर्तन, वातावरणीय परिवर्तन र समयसँगै बढ्दै जाने क्षयका कारण यस्ता अमूल्य सम्पदा जोखिममा पर्न सक्ने भएकाले संरक्षणमा थप सावधानी आवश्यक रहेको पुस्तकको सन्देश छ।

यसले संरक्षणको प्रश्नलाई एउटा गम्भीर सामाजिक प्रश्नमा परिणत गर्छ;हामीले पाएका सम्पदा कस्तो अवस्थामा आगामी पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्ने?

यस्तो प्रश्नको उत्तर केवल सरकार, पुरातत्त्वविद् वा संग्रहालयले दिने होइन। समुदाय, स्थानीय संस्था, कलाकार, अनुसन्धानकर्ता, पर्यटक र नागरिक सबैको भूमिका यसमा जोडिन्छ। यस अर्थमा पुस्तकको संरक्षण–चेतना यसको दृश्य सौन्दर्यभन्दा पनि दीर्घकालीन महत्त्वको पक्ष हो।

जहाँ पुस्तक अझै पुग्न सक्थ्यो

कुनै पनि पुस्तकको मूल्याङ्कन प्रशंसामा मात्र सीमित हुँदैन। There Is a Beautiful Courtyard in Patan का केही सीमाहरू पनि छन्, जसलाई औँल्याउँदा पुस्तकप्रतिको सम्मान अझ आलोचनात्मक र पूर्ण हुन्छ।

पाटन दरबार क्षेत्रलाई मूलतः देवी–देवता, धार्मिक विश्वास, कला र वास्तुकलाको दृष्टिले प्रस्तुत गरिएको छ। यसले पाटनको एउटा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण पाटो समेटे पनि पाटनको सम्पूर्ण सामाजिक इतिहासलाई भने समेट्न सक्दैन। पाटन  दरबार  कलाकार, शिल्पी, कारीगर, गुठी, समुदाय र स्थानीय जनजीवनको सामूहिक सिर्जनशीलताको परिणाम हो।

त्यसैले यी सम्पदा निर्माण गर्ने कलाकार तथा शिल्पीहरू को थिए? उनीहरूको सीप कसरी पुस्तान्तरण भयो? गुठी र समुदायको भूमिका कस्तो थियो? दरबार र जनसमुदायबीचको सम्बन्ध कस्तो थियो? कला र वास्तुकलाको निर्माणमा स्थानीय समुदायले कसरी सहभागिता जनायो? तत्कालीन राजकाज, अर्थतन्त्र र सामाजिक संरचनाले यस्ता भव्य सिर्जनालाई कसरी सम्भव बनायो? यी प्रश्नहरूमा केही थप सामग्री समावेश भएको भए पुस्तक अझ समृद्ध हुने थियो।

त्यस्तै, पाटनको कला र सम्पदाको सौन्दर्यसँगै यसको जीवन्तता अर्थात् आज पनि समुदायले कसरी यी सम्पदालाई प्रयोग, संरक्षण, पूजा र पुनर्जीवित गरिरहेको छ त्यसको थप चर्चा भएको भए ‘पाटन’लाई केवल संग्रहालयीय वस्तु नभई जीवन्त सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा बुझ्न अझ सहज हुन्थ्यो। यी सीमाहरूलाई पुस्तकको कमजोरीभन्दा पनि भविष्यका संस्करण वा थप अनुसन्धानका सम्भावनाका रूपमा हेर्नु उपयुक्त हुन्छ।

कफी–टेबल पुस्तकभन्दा बढी

कफी–टेबल पुस्तक प्रायः सुन्दर तस्वीर र आकर्षक डिजाइनका लागि चिनिन्छ। There Is a Beautiful Courtyard in Patan यस परम्परासँग जोडिए पनि त्यसभन्दा केही अगाडि जान खोजेको देखिन्छ।

यसमा सौन्दर्य छ, तर सौन्दर्यमात्र छैन।
यसमा इतिहास छ, तर इतिहासमात्र छैन।
यसमा धर्म छ, तर धर्ममात्र छैन।
यसमा वास्तुकला छ, तर वास्तुकलामात्र छैन।
यसमा राजसत्ता छ, तर राजसत्तामात्र छैन।
र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण—यसमा संरक्षणको प्रश्न छ।

यसकारण पुस्तकलाई पाटनको दृश्य–दस्तावेज, प्रारम्भिक अध्ययन सामग्री र सम्पदा–चेतनाको एउटा सुन्दर माध्यमका रूपमा लिन सकिन्छ।

विद्यार्थी, पर्यटक, सम्पदाप्रेमी, कलाकार, वास्तुविद्, संग्रहालयकर्मी तथा अनुसन्धानकर्ताका लागि पुस्तक उपयोगी हुन सक्छ। विशेषतः पाटनको कला र सम्पदाबारे छोटो समयमा समग्र प्रारम्भिक जानकारी लिन चाहनेका लागि यो एउटा आकर्षक प्रवेशद्वार हो।

निष्कर्ष : एउटा सुन्दर आँगनबाट सम्पूर्ण पाटनसम्म

There Is a Beautiful Courtyard in Patan अन्ततः एउटा आँगनको कथा मात्र होइन। यो एउटा आँगनलाई प्रवेशद्वार बनाएर पाटनको इतिहास, कला, संस्कृति, धर्म, वास्तुकला, राजसत्ता, इन्जिनियरिङ र संरक्षणको संसारमा प्रवेश गराउने पुस्तक हो।

यसको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि यसको दृश्य भाषा हो। कतिपय कुरा सयौँ शब्दले व्याख्या गर्न नसके पनि एउटा राम्रो तस्बिरले क्षणभरमै बुझाइदिन सक्छ। पुस्तकका तस्बिरहरूले यही काम गरेका छन्। तिनले पाटनका सम्पदालाई केवल हेर्न दिँदैनन्, त्यसको सौन्दर्यभित्र लुकेको इतिहास खोज्न बाध्य पार्छन्।

पाटनका आँगनहरू इँटा, ढुङ्गा र काठका संरचना मात्र होइनन्। ती स्मृतिका आँगन हुन्, कलाका आँगन हुन्, विश्वासका आँगन हुन्, ज्ञानका आँगन हुन् र सामुदायिक जीवनका आँगन हुन्। हिटीमा पानी मात्र बगेको छैन; इन्जिनियरिङको ज्ञान पनि बगेको छ। मूर्तिमा केवल देवता मात्र छैनन्; कलाकारको कल्पना र समाजको विश्वास पनि कुँदिएको छ। दरबारमा केवल राजसत्ता छैन; त्यसको वरिपरि समुदाय, श्रम, सीप र संस्कृतिको इतिहास पनि छ।

यही कारणले यस पुस्तकको शीर्षकले अन्ततः एउटा गहिरो अर्थ ग्रहण गर्छ  (There Is a Beautiful Courtyard in Patan) -  पाटनमा एउटा सुन्दर आँगन छ। तर त्यो आँगनभित्र प्रवेश गरेपछि हामीले एउटा आँगन मात्र भेट्दैनौँ; एउटा सभ्यता भेट्छौँ।

यस दृष्टिले अनिल चित्रकारको नेतृत्वमा अनुसन्धान तथा लेखनमा संलग्न समूह, फोटोग्राफरहरू र पाटन सङ्ग्रहालय प्रशंसाका पात्र छन्। उनीहरूले पाटनको अमूल्य सम्पदालाई क्यामेरामा सुरक्षित मात्र गरेका छैनन्, ती सम्पदाप्रति हाम्रो दृष्टि, जिज्ञासा र संरक्षणको जिम्मेवारीलाई पनि पुनः स्मरण गराएका छन्।

अन्ततः यो पुस्तक पाटनलाई हेर्नका लागि मात्र होइन, पाटनलाई पढ्न, बुझ्न, प्रश्न गर्न र संरक्षण गर्न प्रेरित गर्ने दृश्य दस्तावेज हो। एउटा सुन्दर आँगनबाट सुरु भएको यसको यात्रा पाठकलाई सम्पूर्ण पाटनको सांस्कृतिक संसारतर्फ लैजान्छ र त्यही नै यस पुस्तकको सबैभन्दा सुन्दर उपलब्धि हो।