हामी पृथ्वीमा बस्छौँ, दिन र रात अनुभव गर्छौँ, सूर्य उदाएको र अस्ताएको देख्छौँ, अनि चन्द्रमालाई आकाशमा घुमिरहेको देख्छौँ। तर हामीले दैनिक अनुभव गर्ने यी घटनाहरूको पछाडि अत्यन्त रोचक वैज्ञानिक तथ्यहरू लुकेका छन्। पृथ्वी आफैँ घुमिरहेको छ, सूर्यको परिक्रमा गरिरहेको छ र सूर्यसँगै हाम्रो सौर्यमण्डल पनि आकाशगङ्गाको केन्द्र वरिपरि यात्रा गरिरहेको छ।

पृथ्वीलाई बुझ्न वैज्ञानिकहरूले अक्षांश र देशान्तरजस्ता काल्पनिक भौगोलिक रेखाहरूको अवधारणा विकास गरेका छन्। त्यस्तै, पृथ्वीको उत्पत्ति, यसको गति र चन्द्रमासँगको सम्बन्धबारे वैज्ञानिक अध्ययनले हामीलाई ब्रह्माण्डमा हाम्रो स्थान बुझ्न मद्दत गर्छ।

आउनुहोस्, यी विषयलाई सरल भाषामा र सही वैज्ञानिक तथ्यका आधारमा बुझौँ।

१. पृथ्वीको अवस्थिति पत्ता लगाउने आधार: अक्षांश र देशान्तर

पृथ्वी गोलाकार भएकाले यसको सतहमा कुनै पनि स्थान कहाँ पर्छ भन्ने कुरा स्पष्ट रूपमा बताउन वैज्ञानिकहरूले अक्षांश (Latitude) र देशान्तर (Longitude) को प्रणाली विकास गरेका छन्। यी रेखाहरू पृथ्वीको सतहमा वास्तवमै कोरिएका हुँदैनन्; स्थान पहिचान गर्न प्रयोग गरिने काल्पनिक रेखाहरू हुन्।

अक्षांश (Latitude): पृथ्वीको मध्यभागमा रहेको भूमध्य रेखाबाट कुनै स्थान उत्तर वा दक्षिणतर्फ कति कोणीय दूरीमा छ भन्ने मापन हो। भूमध्य रेखालाई ०° अक्षांश मानिन्छ। त्यहाँबाट उत्तरतर्फ ९०° उत्तरी अक्षांश र दक्षिणतर्फ ९०° दक्षिणी अक्षांशसम्म मापन गरिन्छ।

पृथ्वीको गोलाकार सतहमा एक डिग्री अक्षांशको दूरी औसतमा करिब १११ किलोमिटर हुन्छ। त्यसैले अक्षांशले कुनै स्थान भूमध्य रेखाबाट कति उत्तर वा दक्षिणमा छ भन्ने बुझाउँछ।

देशान्तर (Longitude): पृथ्वीको सतहमा कुनै स्थान प्रधान मध्यान्ह रेखाबाट पूर्व वा पश्चिमतर्फ कति कोणीय दूरीमा छ भन्ने मापन हो। बेलायतको ग्रिनविच हुँदै जाने प्रधान मध्यान्ह रेखालाई ०° देशान्तर मानिएको छ। यसबाट पूर्व र पश्चिम दुवैतर्फ १८०° सम्म देशान्तर मापन गरिन्छ।

पृथ्वीको पूरा वृत्त ३६०° को हुन्छ। यसलाई देशान्तरका कोणीय मापनमा पूर्वतर्फ १८०° र पश्चिमतर्फ १८०° गरी बुझ्न सकिन्छ। तर देशान्तरका रेखाहरूको दूरी सबै ठाउँमा समान हुँदैन। ती ध्रुवतर्फ नजिकिँदै जाँदा एकअर्कासँग नजिक हुन्छन् र ध्रुवमा भेटिन्छन्।

यसरी अक्षांशले उत्तर–दक्षिण अवस्थिति र देशान्तरले पूर्व–पश्चिम अवस्थिति पहिचान गर्न मद्दत गर्छ। यी दुई मापनको संयोजनबाट पृथ्वीको कुनै पनि स्थानको भौगोलिक निर्देशाङ्क पत्ता लगाउन सकिन्छ।

२. पृथ्वीको उमेर र उत्पत्ति

वैज्ञानिक अध्ययनअनुसार पृथ्वीको उमेर करिब ४.५४ अर्ब वर्ष छ। अर्थात् पृथ्वी आजको अवस्थामा आइपुग्न अत्यन्त लामो भूवैज्ञानिक इतिहास पार गरेको छ।

सुरुमा सूर्यको निर्माणसँग सम्बन्धित ग्यास, धुलो र अन्य पदार्थहरू गुरुत्वाकर्षणका कारण एकत्रित हुँदै गए। ती पदार्थहरू क्रमशः ठूला पिण्डमा परिणत भए र अन्ततः पृथ्वीको निर्माण भयो। समयसँगै पृथ्वीको सतह चिसिँदै गयो, वायुमण्डल र महासागरहरू विकसित भए तथा जीवनका लागि अनुकूल अवस्था निर्माण भयो।

आज हामी बसिरहेको पृथ्वी ब्रह्माण्डमा स्थिर अवस्थामा रहेको पिण्ड होइन। यो निरन्तर गतिमा छ र यसका विभिन्न गतिहरूले हाम्रो दिन, रात, वर्ष तथा मौसमसम्बन्धी घटनाहरूमा प्रभाव पार्छन्।

३. पृथ्वीका प्रमुख तीन गति

पृथ्वी एकै समयमा विभिन्न प्रकारका गति गरिरहेको छ। तीमध्ये बुझ्न सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण तीन गति हुन्।

पहिलो गति: आफ्नो अक्षमा घुम्ने गति (Rotation)

पृथ्वी आफ्नो उत्तरी र दक्षिणी ध्रुवलाई जोड्ने काल्पनिक अक्ष वरिपरि घुम्छ। यसलाई अक्षीय घूर्णन भनिन्छ।

• एक घूर्णन पूरा गर्न सूर्यका सापेक्ष करिब २४ घण्टा लाग्छ।

• ताराहरूको सापेक्ष एक घूर्णन पूरा गर्न २३ घण्टा ५६ मिनेट ४ सेकेन्ड लाग्छ।

• भूमध्य रेखामा पृथ्वीको सतहको घूर्णन गति करिब १,६७० किलोमिटर प्रतिघण्टा हुन्छ।

यसको मुख्य परिणाम: पृथ्वीको घूर्णनका कारण दिन र रात हुन्छन्। पृथ्वीको जुन भाग सूर्यतर्फ फर्किएको हुन्छ, त्यहाँ दिन हुन्छ र विपरीत भागमा रात हुन्छ।

दोस्रो गति: सूर्यको परिक्रमा (Revolution)

पृथ्वीले सूर्यलाई आफ्नो कक्षमा परिक्रमा गर्छ। यसको कक्षा पूर्ण वृत्त नभई केही अण्डाकार छ।

• एक परिक्रमा पूरा गर्न करिब ३६५.२४२ दिन लाग्छ।

• सूर्य वरिपरि पृथ्वीको औसत गति करिब १,०७,००० किलोमिटर प्रतिघण्टा हुन्छ।

• पृथ्वीको अक्ष करिब २३.४४° ढल्किएको छ।

यसको मुख्य परिणाम: पृथ्वीको अक्षको झुकाव र सूर्य वरिपरिको परिक्रमाका कारण ऋतु परिवर्तन हुन्छ। पृथ्वीको सूर्य वरिपरिको परिक्रमाले मात्र ऋतु परिवर्तन हुने होइन; अक्षको झुकाव यसको प्रमुख कारण हो।

तेस्रो गति: आकाशगङ्गाको केन्द्र वरिपरि सौर्यमण्डलको गति

हाम्रो सूर्य पनि स्थिर छैन। सूर्य, पृथ्वी र अन्य ग्रहहरू समेटिएको सम्पूर्ण सौर्यमण्डल आकाशगङ्गा (Milky Way) को केन्द्र वरिपरि परिक्रमा गरिरहेको छ।

• सूर्यको आफ्नै अक्षीय घूर्णन र सौर्यमण्डलको आकाशगङ्गाभित्रको परिक्रमा दुई फरक कुरा हुन्।

• सौर्यमण्डल आकाशगङ्गाको केन्द्र वरिपरि करिब २२० किलोमिटर प्रतिसेकेन्ड अर्थात् करिब ७,९२,००० किलोमिटर प्रतिघण्टा को गतिमा चलिरहेको अनुमान गरिन्छ।

• एक परिक्रमा पूरा गर्न करिब २२५–२५० मिलियन वर्ष अर्थात् २२.५–२५ करोड वर्ष लाग्न सक्छ।

यसलाई कहिलेकाहीँ Galactic Year अर्थात् आकाशगङ्गीय वर्ष भनिन्छ। यसरी पृथ्वी आफ्नो अक्षमा घुमिरहेको, सूर्यको परिक्रमा गरिरहेको र सौर्यमण्डलसँगै आकाशगङ्गाभित्र यात्रा गरिरहेको हुन्छ। यी गतिहरू एकअर्कासँगै भइरहेका हुन्छन्; एउटा गति पूरा भएपछि अर्को सुरु हुने होइन।

४. चन्द्रमाको गति: किन हामी सधैँ यसको एउटै भाग देख्छौँ?

पृथ्वीको प्राकृतिक उपग्रह चन्द्रमा पनि निरन्तर गतिमा छ। यसले पृथ्वीको परिक्रमा गर्छ र आफ्नै अक्षमा पनि घुम्छ। यसको विशेषता के हो भने यी दुवै गति पूरा गर्न लाग्ने समय लगभग बराबर छ।

चन्द्रमाको गतिबारे महत्त्वपूर्ण तथ्यहरू यस प्रकार छन्।

• पृथ्वीको परिक्रमा गर्ने समय: टाढाका ताराहरूको सापेक्ष करिब २७.३ दिन।

• आफ्नो अक्षमा एकपटक घुम्ने समय: करिब २७.३ दिन।

• पृथ्वी वरिपरि परिक्रमा गर्ने औसत गति: करिब १.०२२ किलोमिटर प्रतिसेकेन्ड अर्थात् ३,६८० किलोमिटर प्रतिघण्टा।

• पृथ्वीबाट औसत दूरी: करिब ३,८४,४०० किलोमिटर।

• एउटा औँसीदेखि अर्को औँसीसम्मको अवधि: करिब २९.५३ दिन।

   

चन्द्रमाको एउटै भाग किन देखिन्छ?

चन्द्रमाले पृथ्वीको एक परिक्रमा पूरा गर्ने समयमा आफ्नै अक्षमा पनि एक घूर्णन पूरा गर्छ। यसलाई Synchronous Rotation अर्थात् समकालिक घूर्णन भनिन्छ। पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षणबाट उत्पन्न ज्वारीय प्रभावले यो अवस्था विकास भएको हो।

त्यसैले पृथ्वीबाट हेर्दा चन्द्रमाको लगभग एउटै भाग सधैँ देखिन्छ। यसको अर्थ चन्द्रमा घुम्दैन भन्ने होइन। बरु, यसको अक्षीय घूर्णन र पृथ्वी वरिपरिको परिक्रमा एकअर्कासँग तालमेलमा छन्।

यहाँ अर्को रोचक कुरा पनि छ: चन्द्रमाले पृथ्वीको एक परिक्रमा २७.३ दिनमा पूरा गरे पनि औँसीदेखि अर्को औँसीसम्म करिब २९.५३ दिन लाग्छ। किनकि यस अवधिमा पृथ्वी र चन्द्रमा दुवै सूर्यको वरिपरि गतिमा हुन्छन्। सूर्यको सापेक्ष उही अवस्था दोहोरिन चन्द्रमाले केही थप यात्रा गर्नुपर्छ।

५. पृथ्वी, चन्द्रमा र सूर्यको गति 

पृथ्वी आफ्नो अक्षमा

करिब १,६७० किमी/घण्टा

भूमध्य रेखामा; दिन र रातसँग सम्बन्धित।

पृथ्वी सूर्यको वरिपरि

करिब १,०७,००० किमी/घण्टा

एक परिक्रमा करिब ३६५.२४२ दिनमा।

सौर्यमण्डल आकाशगङ्गाको केन्द्र वरिपरि

करिब ७,९२,००० किमी/घण्टा

एक परिक्रमा करिब २२.५–२५ करोड वर्षमा।

चन्द्रमा पृथ्वीको वरिपरि

करिब ३,६८० किमी/घण्टा

औसत कक्षीय गति; एक परिक्रमा करिब २७.३ दिनमा।

यी गति पृथक्-पृथक् मापन गरिएका औसत गति हुन्। तिनलाई जोडेर पृथ्वीको एउटा मात्र कुल गति निकाल्न मिल्दैन, किनकि गति फरक दिशामा हुन्छन् र कुन सन्दर्भमा मापन गरिएको हो भन्ने कुरा पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

६. निष्कर्ष: हामी स्थिर देखिए पनि निरन्तर यात्रामा छौँ

हामीलाई पृथ्वी स्थिर छ जस्तो लाग्छ। घर, पहाड, नदी र समुद्र पनि आफ्नै ठाउँमा रहेका जस्ता देखिन्छन्। तर वास्तवमा हामी सबै पृथ्वीसँगै निरन्तर गतिमा छौँ।

पृथ्वी आफ्नो अक्षमा घुम्छ, सूर्यको परिक्रमा गर्छ र सूर्यसँगै आकाशगङ्गाभित्र यात्रा गर्छ। उता चन्द्रमाले पृथ्वीको परिक्रमा गर्दै आफ्नै अक्षमा पनि घुमिरहेको हुन्छ। यी सबै गति गुरुत्वाकर्षण र ब्रह्माण्डका भौतिक नियमसँग सम्बन्धित छन्।

सबैभन्दा रोचक कुरा के हो भने हामीले आफ्नो स्थानबाट पृथ्वीलाई स्थिर अनुभव गरे पनि हामी प्रत्येक क्षण ब्रह्माण्डको विशाल यात्रामा सहभागी भइरहेका छौँ।

यो तथ्यले पृथ्वीलाई केवल हाम्रो बसोबासको स्थानका रूपमा मात्र होइन, निरन्तर परिवर्तन र गतिमा रहेको विशाल ब्रह्माण्डको एउटा महत्त्वपूर्ण अंशका रूपमा बुझ्न मद्दत गर्छ।